bezorging-wit
Verzending binnen 1-2 dagen
klantenservice-wit
Deskundige klantenservice
essentiele-olien-wit
Humane-grade, biologische producten
getest-wit
Wetenschappelijk bewezen ingrediënten
bezorging-wit
Verzending binnen 1-2 dagen
klantenservice-wit
Deskundige klantenservice
essentiele-olien-wit
Humane-grade, biologische producten
getest-wit
Wetenschappelijk bewezen ingrediënten
bezorging-wit
Verzending binnen 1-2 dagen
klantenservice-wit
Deskundige klantenservice
essentiele-olien-wit
Humane-grade, biologische producten
getest-wit
Wetenschappelijk bewezen ingrediënten

 

NGD Care: Kennisbank, hormonen deel 2

Waarom een hormoonziekte bij hond en kat nooit bij één klier blijft

Cushing, Addison, een te traag werkende schildklier bij de hond en een te snel werkende schildklier bij de kat worden vaak besproken als ziekten van één klier. Maar elke hormoonziekte raakt twee centrale sturingssystemen die elkaar beïnvloeden, en via die systemen ook de energiehuishouding, de afweer en de darm. In dit artikel lees je hoe dat werkt en wat het betekent voor de aanpak.

Door Stefan Veenstra DVM, integratief dierenarts bij Natuurlijk Gezonde Dieren in Amsterdam. Bijgewerkt op 18 november 2026.

Het korte antwoord

Het hormoonstelsel van hond en kat wordt aangestuurd door twee centrale assen: de HPA-as (stress en cortisol) en de HPT-as (stofwisseling en schildklierhormoon). Die assen beïnvloeden elkaar: bij honden met Cushing is het schildklierhormoon T4 bijvoorbeeld vaak verlaagd, zonder dat de schildklier zelf ziek is [1].

Daarnaast werken schildklierhormoon en cortisol direct op de energiecentrales van de cel, de mitochondriën [3][4]. Medicatie die de hormoonspiegel corrigeert is essentieel, maar herstelt niet vanzelf alles wat maanden of jaren van ontregeling hebben aangericht.

Kernpunten

  • Twee assen sturen het hormoonstelsel: de HPA-as (cortisol) en de HPT-as (schildklierhormoon) [2]
  • Een te hoge cortisolspiegel remt de schildklieras: bij Cushing is T4 vaak verlaagd [1]
  • Bij ongeveer de helft van de honden met een trage schildklier is de oorzaak een auto-immuunontsteking [1]
  • Ruim 10% van de oudere katten krijgt een te snel werkende schildklier; stoffen uit voeding en omgeving staan onder verdenking [7]
  • Medicatie herstelt de hormoonspiegel, niet vanzelf de schade aan spieren, energie en weerstand

Welke twee systemen sturen de hormonen van hond en kat?

De HPA-as (hypothalamus, hypofyse, bijnier) regelt de reactie op stress. Bij stress maakt de hypothalamus CRH aan, waarop de hypofyse ACTH vrijgeeft, die de bijnierschors aanzet tot het maken van cortisol [2]. Cortisol maakt energie vrij via de aanmaak van nieuwe glucose (gluconeogenese), remt de afweer en dempt het deel van het zenuwstelsel dat rust en herstel regelt. Een stijgende cortisolspiegel remt normaal zelf de verdere aanmaak van CRH en ACTH (negatieve terugkoppeling). Bij Cushing is er te veel cortisol, bij Addison te weinig.

De HPT-as (hypothalamus, hypofyse, schildklier) regelt de basisstofwisseling. De hypothalamus maakt TRH, waarop de hypofyse TSH vrijgeeft, die de schildklier aanzet tot het maken van T4. In de weefsels zetten enzymen (dejodinasen) T4 om in het veel actievere T3. Bij honden komt 40 tot 60% van het T3 uit die omzetting buiten de schildklier [1]. Bij de hond is een te traag werkende schildklier (hypothyreoïdie) het meest voorkomende probleem, bij de kat een te snel werkende (hyperthyreoïdie).

Hoe beïnvloeden de twee assen elkaar?

Het duidelijkste voorbeeld zie je in de praktijk dagelijks: een te hoge cortisolspiegel remt de aanmaak van TSH en de omzetting van T4 naar T3. Bij honden met Cushing, en bij honden die langdurig prednisolon krijgen, is het T4 in het bloed daardoor vaak verlaagd, terwijl de schildklier zelf gezond is. Ook andere ziekten verlagen de schildklierwaarden (non-thyroidal illness). Een lage T4-waarde betekent dus niet altijd een zieke schildklier [1].

Daarom stelt een dierenarts de diagnose hypothyreoïdie bij voorkeur niet terwijl een andere ziekte nog speelt, en wordt bij een vermoeden van Cushing eerst die aandoening onderzocht. Meer hierover lees je in deel 1 over Cushing en in Het endocriene systeem als adaptatiesysteem.

Welke gevolgen delen deze hormoonziekten?

Een trage schildklier, een snelle schildklier, Cushing en Addison hebben heel verschillende oorzaken. Toch raken ze dezelfde systemen buiten de klier zelf. Hoe sterk dat bewijs is, verschilt per punt.

1. Minder aanpassingsvermogen

Bij Cushing en Addison is de stressas zelf ontregeld. Bij schildklierziekten verandert de stofwisseling waarop het lichaam bij belasting moet terugvallen. Het lichaam kan daardoor minder goed reageren op nieuwe belasting, zoals ziekte, een operatie of stress. Bij een hond met Addison kan stress zelfs een levensbedreigende crisis uitlokken [1].

2. Een ontregelde energiehuishouding

T3 zet via de schakelaar PGC-1alfa de aanmaak van nieuwe mitochondriën aan [3]. Te weinig T3 verlaagt de energieproductie; te veel jaagt de stofwisseling op. Langdurig verhoogd cortisol belast de mitochondriën ook direct [4]. Dat is vooral onderzocht bij mensen en proefdieren.

3. Oxidatieve stress

Een opgejaagde stofwisseling maakt meer vrije radicalen. Bij katten met hyperthyreoïdie vond één studie meer vrije radicalen en een uitgeputte antioxidantvoorraad [9]; een andere studie vond geen verschil in de antioxidanten in het bloed [8]. Het bewijs bij de kat is dus tegenstrijdig. Meer uitleg vind je bij oxidatieve stress.

4. Een rol voor de darm

Bij mensen beïnvloedt de darmflora de opname van schildkliermedicatie en de recirculatie van schildklierhormoon via gal en darm, en is een verstoorde darmflora in verband gebracht met auto-immuunziekte van de schildklier [5]. Bij honden en katten is dat nog niet onderzocht.

Wat is de rol van de afweer en de darm?

Bij ongeveer de helft van de honden met een te traag werkende schildklier is de oorzaak lymfocytaire thyroïditis: een auto-immuunontsteking waarbij afweercellen het schildklierweefsel aanvallen. Bij de andere helft wordt het schildklierweefsel om onbekende reden vervangen door vet- en bindweefsel; mogelijk is dat het eindstadium van dezelfde ontsteking. Klachten ontstaan pas als ongeveer 75% van de schildklier is verdwenen [1][6]. Ook de ziekte van Addison ontstaat bij de meeste honden door een afweerreactie tegen de bijnierschors [1].

Bij mensen wordt een verhoogde darmpermeabiliteit in verband gebracht met het ontstaan van auto-immuunziekten. Een voorgesteld mechanisme is moleculaire mimicry: het afweersysteem reageert op eiwitten van darmmicroben die lijken op lichaamseigen eiwitten [5][10]. Of dat bij honden een rol speelt, is niet onderzocht. Het betekent ook niet dat darmherstel een auto-immuunproces terugdraait. Wel is het een reden om de darm mee te nemen in een aanvullende aanpak. Zie ook Het immuunsysteem als balanssysteem.

Waarom krijgen zoveel oudere katten een te snel werkende schildklier?

Hyperthyreoïdie werd pas in 1979 voor het eerst beschreven bij katten en is inmiddels de meest voorkomende hormoonziekte van oudere katten: naar schatting krijgt ruim 10% van de oudere katten het. Meestal gaat het om goedaardige woekering van schildklierweefsel (adenomateuze hyperplasie), geen auto-immuunziekte [7].

De oorzaak is niet bekend. Onder verdenking staan stoffen die de schildklier verstoren, zoals broomhoudende brandvertragers uit huisstof, bisfenol A uit de coating van blikvoer, isoflavonen uit soja en schommelingen in het jodiumgehalte van voer [7]. Dat sluit aan bij het bredere verhaal over de optelsom van omgevingsstoffen, dat je leest in Exposoom op stefanveenstra.nl en in Wat je dier inademt, drinkt en opneemt.

Hoe kijkt de Chinese geneeskunde (TCM) naar hormoonziekten?

In de traditionele Chinese diergeneeskunde worden hormoonziekten niet aan één klier gekoppeld, maar aan het evenwicht tussen Yin en Yang, met de Nier als basis van de constitutie [11][12]. Dat sluit aan bij het westerse beeld van twee assen die het hele lichaam sturen.

Aandoening Wat eigenaren zien Veelvoorkomend TCM-patroon
Trage schildklier (hond) Sloom, zoekt warmte, komt aan, doffe vacht Yang-tekort van Nier en Milt
Snelle schildklier (kat) Onrustig, veel eten maar afvallen, dorst, zoekt koelte Yin-tekort met Hitte
Cushing Hangbuik, veel drinken en eten, dunne huid, spierverlies Nier-tekort met ophoping van Vocht en Slijm
Addison Zwakte, wisselend braken en diarree, slecht bestand tegen stress Qi- en Yang-tekort van Nier en Milt

Deze indeling is een algemene leidraad uit de praktijk. Het patroon wordt per dier vastgesteld, en een hond of kat kan in meer dan één patroon passen.

Waarom is medicatie niet het hele verhaal?

Levothyroxine vult een tekort aan T4 aan. Trilostane remt de aanmaak van cortisol bij Cushing. Methimazol remt de aanmaak van schildklierhormoon bij de kat. Bij Addison worden de ontbrekende bijnierhormonen aangevuld. Deze medicatie is essentieel en vaak levensreddend [1].

Wat medicatie niet automatisch herstelt, is wat maanden tot jaren van ontregeling hebben aangericht: verlies van spiermassa, een uitgeputte energiehuishouding, een verstoorde darm en een verminderde weerstand. In onze praktijk zien we regelmatig dieren met goed ingestelde hormoonwaarden die toch moe blijven of moeizaam spiermassa terugwinnen. Dat is een praktijkobservatie die past bij het mechanisme; gecontroleerd onderzoek naar herstel na het instellen van medicatie bij hond en kat ontbreekt.

Medicatie herstelt de hormonale sturing. Het herstelt niet vanzelf de schade die de ontregeling onderweg heeft aangericht aan spieren, energie, darm en weerstand.

Lees verder in deel 3: Chronische stress en voeding als verborgen aandrijvers van hormonale klachten

Daarin lees je hoe chronische stress en voeding dezelfde gevolgen aandrijven, en waarom die, anders dan de hormoonziekte zelf, direct te beïnvloeden zijn.

Wanneer moet je naar de dierenarts?

Direct naar de dierenarts

  • Plotselinge zwakte, instorten, braken en diarree, vooral bij een hond met (een vermoeden van) Addison
  • Een kat die snel afvalt terwijl hij veel eet, of hijgt en onrustig is
  • Veel meer drinken en plassen dan normaal
  • Een kat op methimazol die niet eet, braakt of jeukende korsten in het gezicht krijgt

Een integratief consult is zinvol als:

  • je dier moe blijft of spier verliest ondanks goed ingestelde hormoonwaarden;
  • er naast een hormoonziekte ook darm-, huid- of gedragsklachten spelen;
  • de klachten passen bij Cushing, maar de tests negatief zijn;
  • je wilt weten welke aanvullende ondersteuning past naast de medicatie van je eigen dierenarts;
  • je de hormoonziekte ook vanuit de TCM wilt laten beoordelen.

Hoe de praktijk naar hormoonziekten kijkt, lees je op de pagina integratieve interne geneeskunde.

Persoonlijk advies voor jouw hond of kat

Stefan Veenstra DVM kijkt naar hormoonwaarden, medicatie, darm en TCM-patroon samen. Kies een kort consult van 15 minuten of een volledige intake van 60 minuten, in de praktijk of online.

Plan een consult

Veelgestelde vragen over hormoonziekten bij hond en kat

Wat is het verschil tussen de HPA-as en de HPT-as?

De HPA-as regelt de stressreactie via cortisol en is betrokken bij Cushing en Addison. De HPT-as regelt de basisstofwisseling via schildklierhormoon en is betrokken bij een te trage of te snelle schildklier. De twee assen beïnvloeden elkaar: te veel cortisol remt de schildklieras [1][2].

Mijn hond heeft Cushing en een lage T4. Heeft hij ook een schildklierprobleem?

Niet per se. Een te hoge cortisolspiegel verlaagt de T4-waarde vaak, ook bij een gezonde schildklier. Na behandeling van Cushing herstelt die waarde meestal. Daarom wordt eerst de Cushing behandeld voordat een schildklierprobleem wordt vastgesteld [1].

Waarom blijft mijn hond moe ondanks goed ingestelde schildkliermedicatie?

Medicatie corrigeert de hormoonspiegel, maar herstelt niet vanzelf de spiermassa, de energiehuishouding en de weerstand die tijdens de ontregeling zijn aangetast. Laat ook nagaan of de dosering goed is en of er een andere ziekte meespeelt.

Heeft de darm invloed op schildklierproblemen?

Bij mensen wel: de darmflora beïnvloedt de opname van schildkliermedicatie en de recirculatie van schildklierhormoon, en een verstoorde darmflora is in verband gebracht met auto-immuunziekte van de schildklier [5]. Bij honden en katten is dat nog niet onderzocht.

Zijn Cushing en Addison auto-immuunziekten?

Addison ontstaat bij de meeste honden door een afweerreactie tegen de bijnierschors. Cushing ontstaat meestal door een goedaardig gezwel in de hypofyse of een gezwel in de bijnier, niet door een auto-immuunproces. Een trage schildklier bij de hond is in ongeveer de helft van de gevallen auto-immuun [1].

Conclusie

Een hormoonziekte bij hond of kat blijft nooit bij één klier. De stressas en de schildklieras beïnvloeden elkaar, en via cortisol en schildklierhormoon raakt de ontregeling ook de energiehuishouding, de afweer en mogelijk de darm. Medicatie is essentieel om de hormoonspiegel te herstellen, maar een dier dat maanden of jaren ontregeld is geweest, heeft vaak meer nodig om echt te herstellen.

Over de auteur

Stefan Veenstra DVM is dierenarts en eigenaar van integratieve dierenartsenpraktijk Natuurlijk Gezonde Dieren in Amsterdam. Hij is gespecialiseerd in chronische en complexe patiënten en combineert reguliere diergeneeskunde met darm-as-geneeskunde, traditionele Chinese diergeneeskunde (TCVM), orthomoleculaire geneeskunde en integratieve voeding.

Literatuur

  1. Feldman EC, Nelson RW, Reusch CE, Scott-Moncrieff JCR. Canine and Feline Endocrinology. 4th ed. St. Louis: Elsevier; 2015.
  2. Chrousos GP. Stress and disorders of the stress system. Nature Reviews Endocrinology. 2009;5(7):374-381.
  3. Weitzel JM, Iwen KA. Coordination of mitochondrial biogenesis by thyroid hormone. Molecular and Cellular Endocrinology. 2011;342(1-2):1-7.
  4. Picard M, Juster RP, McEwen BS. Mitochondrial allostatic load puts the “gluc” back in glucocorticoids. Nature Reviews Endocrinology. 2014;10(5):303-310.
  5. Virili C, Fallahi P, Antonelli A, Benvenga S, Centanni M. Gut microbiota and Hashimoto’s thyroiditis. Reviews in Endocrine and Metabolic Disorders. 2018;19(4):293-300.
  6. Mooney CT. Canine hypothyroidism: a review of aetiology and diagnosis. New Zealand Veterinary Journal. 2011;59(3):105-114. doi:10.1080/00480169.2011.563729
  7. Peterson M. Hyperthyroidism in cats: what’s causing this epidemic of thyroid disease and can we prevent it? Journal of Feline Medicine and Surgery. 2012;14(11):804-818. doi:10.1177/1098612X12464462
  8. Branter E, Drescher N, Padilla M, Trepanier LA. Antioxidant status in hyperthyroid cats before and after radioiodine treatment. Journal of Veterinary Internal Medicine. 2012;26(3):582-588.
  9. Candellone A, Gianella P, Ceccarelli L, Raviri G, Badino P, Roncone S, Kooistra HS, Meineri G. Redox unbalance in the hyperthyroid cat: a comparison with healthy and non-thyroidal diseased cats. BMC Veterinary Research. 2019;15:136. doi:10.1186/s12917-019-1896-7
  10. Fasano A. Leaky gut and autoimmune diseases. Clinical Reviews in Allergy and Immunology. 2012;42(1):71-78.
  11. Maciocia G. The Foundations of Chinese Medicine. 3rd ed. Edinburgh: Elsevier; 2015.
  12. Xie H, Preast V. Traditional Chinese Veterinary Medicine: Fundamental Principles. 2nd ed. Reddick (FL): Chi Institute Press; 2013.

Dit artikel is educatief en gebaseerd op wetenschappelijke literatuur, de traditionele Chinese diergeneeskunde en praktijkervaring. Een deel van het genoemde onderzoek is uitgevoerd bij mensen of proefdieren en vertaald naar hond en kat. Dit artikel vervangt geen consult bij een (integratief) dierenarts en stelt geen diagnose. Stop of wijzig nooit zelf voorgeschreven medicatie.

Artikel toegevoegd aan winkelwagen.
0 artikel - € 0,00
Secret Link