NGD Care: Aandoeningen

Ziekte van Lyme bij de hond: waarom de bacterie zich zo goed verstopt

Borrelia, de bacterie achter de ziekte van Lyme, is geen gewone bacterie. Ze verandert van vorm, verstopt zich in eigen weefsel en verandert continu haar oppervlakte-eiwitten. Dat verklaart waarom een tekenbeet soms pas weken later klachten geeft, en waarom een standaardkuur niet altijd het hele verhaal is.

Door Stefan Veenstra, dierenarts (DVM)

Borrelia burgdorferi, de spirocheet achter de ziekte van Lyme, kan van vorm veranderen (ronde rustvorm, biofilm), zijn oppervlakte-eiwitten continu aanpassen en zich verschuilen in weefsel dat antibiotica minder goed bereikt. Overdracht via een teek duurt 24 tot 48 uur na de beet, klachten (kreupelheid, koorts, sloomheid) verschijnen meestal pas weken tot maanden later. Een standaardkuur met doxycycline is bij een tijdige, acute infectie effectief, maar bij chronische of terugkerende klachten kan de biofilmvorm van de bacterie de reden zijn dat de standaardbehandeling niet volstaat.

Wat is de ziekte van Lyme precies?

De ziekte van Lyme wordt veroorzaakt door Borrelia burgdorferi en verwante soorten zoals Borrelia afzelii en Borrelia garinii: spirocheten, kurketrekkervormige bacteriën met een unieke beweeglijkheid. Ze worden overgedragen door de gewone teek (Ixodes ricinus), die in Nederland op vrijwel elke plek met begroeiing voorkomt, niet alleen op vakantiebestemmingen. Transmissie vindt plaats 24 tot 48 uur nadat de teek zich heeft vastgebeten. Hoe sneller je de teek verwijdert, hoe kleiner de kans op besmetting.

Veelvoorkomende symptomen zijn kreupelheid door een of meerdere ontstoken gewrichten, koorts en sloomheid. Klachten verschijnen doorgaans pas enkele weken tot maanden na de beet, en de meeste besmette honden vertonen in eerste instantie helemaal geen klachten. Dat laatste is meteen een van de lastigste kanten van de ziekte: veel honden dragen antistoffen tegen Borrelia bij zich zonder ooit ziek te worden, wat de diagnose bij latere, vage klachten compliceert.

Waarom Borrelia geen gewone bacterie is

Wat Borrelia onderscheidt van de meeste bacteriën die een dierenarts tegenkomt, is dat ze zich onder druk actief kan transformeren. Onder invloed van het immuunsysteem of antibiotica ondergaat Borrelia morfologische veranderingen die haar overleving vergroten. Drie vormen zijn beschreven: de spiraalvormige, actief beweeglijke vorm die gevoelig is voor antibiotica; de ronde lichamen of cystevorm, waarbij de bacterie zich inkapselt en metabolisch nauwelijks actief is; en de biofilmvorm, waarbij meerdere bacteriën samen een beschermende matrix vormen die antibiotica grotendeels buitensluit.

Borrelia-persisters, in vaktaal de slapende vorm van de bacterie, hebben een lage metabole activiteit en kunnen langdurig bestaan zonder zich te delen. Ze keren reversibel terug naar de actief beweeglijke vorm zodra de omstandigheden gunstiger zijn, bijvoorbeeld wanneer een antibioticakuur is gestopt. Persisters komen in significante aantallen voor in biofilms, wat een directe verklaring biedt voor de antibioticatolerantie die bij chronische Lyme-infecties wordt gezien.

Het tweede trucje: continu een nieuwe vermomming

Naast vormverandering beschikt Borrelia over een van de meest geavanceerde systemen voor antigene variatie in de bacteriologie: het VlsE-systeem. Via constante recombinatie van oppervlakte-eiwitten produceert de bacterie een vrijwel onuitputtelijke variatie aan oppervlaktepatronen. Het immuunsysteem maakt antistoffen aan tegen de ene variant, maar zodra die klaar zijn, draagt de bacterie alweer een nieuwe vermomming. Dit verklaart waarom de infectie ook bij een goed functionerend immuunsysteem kan aanhouden.

Naast verblijf in gewrichten en bindweefsel kan Borrelia bovendien intracellulair overleven, in fibroblasten, endotheelcellen en zenuwweefsel. Vanuit die positie is de bacterie extra beschermd tegen antibiotica die celwanden niet of nauwelijks penetreren, een sleutelverklaring voor therapieresistentie bij chronische Lyme.

Testen: waarom een positieve titer niet automatisch ziekte betekent

Bij een vermoeden van Lyme wordt meestal een bloedtest gedaan die antistoffen tegen Borrelia aantoont. Het addertje: veel honden in tekengebieden hebben antistoffen zonder ooit klachten te hebben gehad of te krijgen. Een positieve titer bewijst blootstelling, geen actieve ziekte. Andersom kan een hond met een net opgelopen infectie nog te vroeg getest zijn om al antistoffen te laten zien.

De diagnose wordt daarom altijd gecombineerd met het klinisch beeld: kreupelheid, koorts, sloomheid, en het uitsluiten van andere oorzaken. Bij twijfel over de klinische relevantie van een positieve test, of bij aanhoudende klachten ondanks een negatieve of eerder behandelde titer, is overleg met een dierenarts met ervaring in tekengebonden ziekten waardevol.

Waarom de standaardkuur niet altijd het hele verhaal is

Doxycycline is bij Lyme de eerste keus en bij een tijdig behandelde, acute infectie effectief: de kuur duurt doorgaans 21 tot 28 dagen. Bij chronische of laat ontdekte infecties ligt dat genuanceerder. Een dierexperimentele studie liet zien dat na een volledige antibioticakuur bij muizen de bacterie niet meer kweekbaar was, maar het erfelijk materiaal van Borrelia nog maandenlang aantoonbaar bleef in weefsel, met een duidelijke toename rond twaalf maanden na behandeling. De spirocheet was dus niet actief aan het delen, maar ook niet volledig verdwenen.

Dat is precies het patroon dat samenhangt met de round bodies, de biofilmvorm en de persisters die in sectie 2 zijn beschreven: metabool nagenoeg inactieve vormen die een gangbare antibioticakuur overleven en later, wanneer de omstandigheden gunstiger worden, weer actief kunnen worden. Dit verklaart waarom sommige honden na een op zich correct uitgevoerde behandeling na verloop van tijd opnieuw kreupelheid, sloomheid of gewrichtsklachten ontwikkelen.

Dit is geen reden om te twijfelen aan doxycycline bij een acute infectie, en al helemaal geen reden om zelfstandig van een voorgeschreven kuur af te wijken. Het is wel de reden waarom bij chronische of terugkerende klachten na behandeling een bredere aanpak, gericht op zowel de actieve als de slapende vormen van de bacterie, meer oplevert dan een tweede identieke kuur.

Wat als de klachten na behandeling terugkomen?

Zie je bij je hond, weken tot maanden na een behandelde Lyme-infectie, opnieuw kreupelheid, vermoeidheid of vage malaise, ga dan terug naar de dierenarts voor herbeoordeling. Zelfstandig een nieuwe kuur starten of doseringen aanpassen is nooit aan te raden. Vanuit de integratieve geneeskunde is dit wel het moment waarop het ondersteunen van het lichaam zelf, naast eventuele aanvullende behandeling, relevant wordt: de biofilm helpen doorbreken en het immuunsysteem in staat stellen persisters alsnog op te ruimen.

Hoe die aanpak er in de praktijk uitziet, en waarom dit niet alleen bij Borrelia maar bij de hele groep intracellulaire verwekkers geldt, staat uitgewerkt in het volgende artikel van deze reeks.

Ziekte van Lyme bij de hond: veelgestelde vragen

Hoe snel na een tekenbeet moet ik de teek verwijderen?

Zo snel mogelijk. Overdracht van Borrelia vindt plaats 24 tot 48 uur nadat de teek zich heeft vastgebeten. Gebruik een tekentang en draai of knijp niet, en gebruik geen alcohol of ether, want dat kan de teek juist aanzetten tot het legen van zijn maaginhoud in de huid.

Wat zijn de symptomen van de ziekte van Lyme bij honden?

Kreupelheid door een of meerdere ontstoken gewrichten, koorts en sloomheid zijn de meest voorkomende signalen. Ze verschijnen doorgaans pas enkele weken tot maanden na de tekenbeet, en veel honden vertonen nooit klachten ondanks een aangetoonde besmetting.

Waarom werkt antibiotica niet altijd volledig tegen Lyme?

Borrelia kan overschakelen naar een metabool inactieve rustvorm en zich verschuilen in biofilm, waar antibiotica veel minder goed doordringen. Onderzoek laat zien dat de bacterie na een volledige kuur soms niet meer kweekbaar maar wel nog aanwezig is in weefsel, in een slapende vorm die later weer actief kan worden.

Mijn hond heeft een positieve Lyme-titer maar geen klachten, moet ik behandelen?

Een positieve titer bewijst dat je hond in aanraking is geweest met Borrelia, niet dat hij ziek is of zal worden. Veel honden in tekengebieden hebben antistoffen zonder ooit klachten te ontwikkelen. Bespreek met je dierenarts of behandeling nodig is, gebaseerd op het klinisch beeld en niet alleen op de titer.

Mijn hond had Lyme en is behandeld, maar de klachten kwamen terug. Wat nu?

Ga terug naar de dierenarts voor herbeoordeling en start nooit zelfstandig een nieuwe kuur. Terugkerende klachten na behandeling kunnen samenhangen met de slapende, biofilm- of persistervorm van de bacterie die de eerste kuur heeft overleefd. Een bredere ondersteunende aanpak naast eventuele aanvullende behandeling kan dan meer opleveren dan een identieke herhaalkuur.

Volgende in deze reeks

Waarom blijft mijn hond ziek na een antibioticakuur voor een tekenziekte?

Niet alleen bij Lyme, ook bij ehrlichiose en anaplasmose zien dierenartsen honden die na een correcte kuur niet volledig herstellen. In het volgende artikel: het bredere mechanisme, en de gefaseerde aanpak van het Intracellulair Microbe Protocol.

Stefan Veenstra, dierenarts (DVM) is integratief dierenarts en oprichter van NGD Care (Natuurlijk Gezonde Dieren). Hij combineert reguliere diergeneeskunde met voeding, microbioomonderzoek en systeemgerichte zorg voor hond, kat en paard.

Dit artikel is algemene voorlichting en vervangt geen individueel diergeneeskundig advies. Stop nooit zelfstandig met een voorgeschreven antibioticakuur en overleg aanhoudende of terugkerende klachten altijd met de behandelend dierenarts.

1. Rudenko N, Golovchenko M, Kybicova K, Vancova M. Metamorphoses of Lyme disease spirochetes: phenomenon of Borrelia persisters. Parasit Vectors. 2019;12:237, doi:10.1186/s13071-019-3495-7.
2. Di Domenico M, et al. Biofilm formation by Borrelia afzelii and Borrelia garinii: minimal biofilm inhibitory concentration of doxycycline 64-fold higher than the MIC for planktonic spirochetes. Front Cell Infect Microbiol. 2025, doi:10.3389/fcimb.2025.1619660.
3. Hodzic E, Feng S, Holden K, Freet KJ, Barthold SW. Resurgence of persisting non-cultivable Borrelia burgdorferi following antibiotic treatment in mice. Antimicrob Agents Chemother. 2008;52(5):1728-1736 (vervolgstudie 2014, PLOS One, doi:10.1371/journal.pone.0086907).
4. Stichting Tekenbeetziekten. Aanhoudende klachten na een standaardbehandeling. tekenbeetziekten.nl

NGD Care · Natuurlijk Gezonde Dieren · Stefan Veenstra DVM