Hitte en de darm: waarom een hitteberoerte in de buik begint

De meeste hittetips gaan over schaduw, asfalt en de auto. Terecht. Maar wat er ondertussen inwendig gebeurt, blijft vrijwel altijd onbesproken. En juist dat verklaart waarom oververhitting zo gevaarlijk is.

Door Stefan Veenstra DVM

In mijn artikel over de hittegolf komen de praktische maatregelen aan bod: schaduw, water, asfalt, voeding en het herkennen van hittestress. Dit artikel gaat een laag dieper en beantwoordt een vraag die daar onbesproken blijft, terwijl die eigenlijk de kern raakt. Waarom is oververhitting zo dodelijk? Een hond met veertig graden koorts door een infectie herstelt daar meestal prima van. Een hond met dezelfde temperatuur door hitte kan binnen enkele uren in orgaanfalen belanden. Datzelfde temperatuurgetal, een totaal andere afloop.

Het antwoord op dat verschil ligt niet in de hersenen, maar in de buik. En zodra dat mechanisme helder is, wordt ook duidelijk waarom sommige honden een hittegolf moeiteloos doorstaan en andere niet, waarom zomerdiarree zo vaak voorkomt, en waarom aandacht voor de darm in juli net zo goed op zijn plaats is als een koelmat.

Wat gebeurt er in de darm als een hond het te warm krijgt?

Zodra de lichaamstemperatuur oploopt, doet het lichaam er alles aan om warmte kwijt te raken. Het zet de bloedvaten in de huid en de spieren wijd open, zodat warm bloed naar de oppervlakte stroomt en daar kan afkoelen. Dat is een effectief systeem, maar het kent een prijs. De hoeveelheid bloed is namelijk beperkt, en wat naar de huid gaat, moet ergens worden weggehaald.

Het lichaam haalt dat bloed weg bij de buikorganen. De bloedvaten naar maag, darmen en lever knijpen samen, een verschijnsel dat splanchnische vasoconstrictie heet. Daardoor krijgt het darmslijmvlies aanzienlijk minder zuurstof, precies op het moment dat de rest van het lichaam onder hoge belasting staat. De darm wordt in feite tijdelijk op lager vuurtje gezet, zodat de huid kan koelen.

Dat zuurstoftekort blijft niet zonder gevolgen. De cellen van de darmwand behoren tot de meest stofwisselingsactieve cellen van het lichaam en verdragen een tekort aan zuurstof slecht. De verbindingen tussen die cellen, de zogenoemde tight junctions, verzwakken. Deze verbindingen bepalen normaal gesproken nauwkeurig wat er vanuit de darm naar het bloed mag en wat niet. Verslappen ze, dan wordt de darmwand, die maar één cellaag dik is, doorlaatbaar voor stoffen die er niet horen. Bacteriële gifstoffen uit de darminhoud, endotoxinen, lekken dan de bloedbaan in.

Vanaf dat punt neemt het afweersysteem het over. Rond de darm ligt een groot deel van de afweer van het lichaam (het GALT), en die reageert fel op de endotoxinen die plotseling in het bloed verschijnen. Er ontstaat een lichaamsbrede ontstekingsreactie die de bloedstolling ontregelt en meerdere organen tegelijk onder druk zet. Bij een hitteberoerte is het in belangrijke mate deze ontstekingscascade, en niet de hoge temperatuur op zichzelf, die de ernstige schade aanricht.

In de humane inspanningsfysiologie is dit endotoxinemodel al decennia een van de leidende verklaringen voor de verwoestende werking van een hitteberoerte, en bij de hond wordt hetzelfde beeld beschreven: een systemische ontstekingsreactie met kans op orgaanfalen en stollingsstoornissen. Een deel van dit onderzoek is verricht bij de mens en in preklinische modellen, en wordt naar de hond geëxtrapoleerd.

Waarom heeft een hond diarree in de zomer?

Hetzelfde mechanisme keert terug in een veel mildere vorm. De verminderde doorbloeding van de darm treedt namelijk niet alleen op bij een levensbedreigende hitteberoerte, maar in lichte mate op vrijwel elke warme dag. Een hond die op een tropische dag heeft gewandeld, heeft daarna een darm gehad die enkele uren minder goed van bloed en zuurstof is voorzien. In de meeste gevallen merkt de eigenaar daar niets van.

Bij een hond die net iets te lang buiten is geweest, of die al een kwetsbare darm had, kan het echter kantelen. Het resultaat is de bekende zomerdiarree: dunne ontlasting op de warmste dagen van het jaar, zonder dat er iets bijzonders is gegeten. In de zomer komen daar bovendien enkele factoren bij die de darm extra belasten.

Wat doe je als de zomerdiarree er eenmaal is?

Heeft je hond ondanks alle voorzorg toch dunne ontlasting gekregen op een hete dag, dan is het doel tweeledig: de darm rust geven en tegelijk het beschadigde slijmvlies en het microbioom ondersteunen bij herstel. De aanpak hieronder geldt voor een verder fitte hond met milde, kortdurende zomerdiarree. Wanneer wel een dierenarts nodig is, staat in het rode kader verderop.

Voeding: rustiger, niet anders

Het meest gemaakte foutje bij diarree is overschakelen op kip met rijst. Het advies is zo ingeburgerd dat bijna niemand het nog in twijfel trekt, maar het is de vraag of het een goede keuze is. Kip met rijst is eenzijdig en arm aan de vezels die het microbioom voeden, en juist die vezels heeft de darm nodig om te herstellen. Bovendien is het overschakelen zelf een abrupte voerwissel, precies de belasting die je bij een van slag geraakte darm wilt vermijden. Je geeft de darm dus een tweede klap terwijl die de eerste nog aan het verwerken is.

Verstandiger is om bij het vertrouwde dieet te blijven en alleen de manier van voeren aan te passen. Een maaltijd overslaan geeft het maagdarmstelsel het meeste rust. Geef de dagen erna kleine porties natte voeding van hetzelfde voer dat je hond gewend is, verdeeld over meer momenten op de dag. Kleine hoeveelheden zijn makkelijker te verteren en houden de darm aan het werk zonder hem te overbelasten, en natte voeding levert meteen extra vocht. Zorg daarnaast uiteraard voor onbeperkt vers water.

Gerichte darmondersteuning

Naast de voeding kun je het herstel van de darmwand en de darmbalans gericht ondersteunen. De onderstaande supplementen grijpen elk op een ander punt van de beschadigde darm aan en vullen elkaar daardoor aan.

In de praktijk werken deze stoffen het beste samen als een klein herstelplan: glutamine en fulvinezuur voor de darmwand, prebiotica en probiotica voor de bacteriebalans, gecombineerd met de rustige voeraanpak hierboven. Bouw na een paar dagen, zodra de ontlasting weer normaliseert, de gewone portiegrootte rustig weer op.

Waarom komt de ene hond een hittegolf beter door dan de andere?

De bekende risicogroepen blijven onverkort gelden: kortsnuitige rassen, pups, oudere honden, dieren met overgewicht en dieren met een hart- of longaandoening. Daarnaast is er echter een factor die zelden wordt genoemd, namelijk de toestand van de darm waarmee een hond de zomer ingaat.

Een hond met een gevarieerd microbioom en een stevige darmbarrière beschikt over reserve. De hitte zet de darmwand onder druk, maar die houdt stand. Bij een hond bij wie de darmbalans al langer verstoord is, ontbreekt die marge. De barrière laat eerder los, endotoxinen komen bij een lagere drempel in het bloed, en de ontstekingsreactie komt sneller op gang.

Het venijn zit erin dat zo’n verstoorde darmbalans vaak niet aan de ontlasting is af te lezen. Er zijn honden met een aanzienlijk verstoorde darm die het hele jaar door normale ontlasting hebben, tot een hittegolf, een vakantie of een antibioticakuur de reserve opsoupeert. Over die verborgen verstoring gaat mijn artikel over de stille darm.

Hoe ondersteun je de darm in de zomer?

De basismaatregelen blijven de eerste stap: schaduw, water, rust, geen inspanning in de hitte en nooit alleen in de auto. Geen enkel supplement weegt op tegen een hond die te lang in de zon heeft gerend. Daarbovenop kun je de darm echter gericht steviger maken, zodat die een warme periode beter doorstaat.

Het meest onderbouwde aangrijpingspunt is het microbioom. Prebiotische vezels voeden de nuttige darmbacteriën, die daaruit korteketenvetzuren produceren, waaronder butyraat. Butyraat is de belangrijkste energiebron voor de cellen van de dikke darmwand. Een goede butyraatvoorziening ondersteunt daarmee direct de stevigheid van de darmbarrière. Het is verstandig hier ruim voor het warme seizoen mee te beginnen, en niet pas op de eerste tropische dag, omdat het microbioom tijd nodig heeft om zich op te bouwen.

Daarnaast helpt het om de darm in de zomer zo min mogelijk extra te belasten. Kies op hete dagen voor natvoer boven brok, aangezien natvoer voor ongeveer 75 tot 80 procent uit water bestaat en brok maar voor een paar procent. Vermijd een zware maaltijd op het heetst van de dag, introduceer geen nieuwe snacks en voer geen voerwissel door tijdens een hittegolf. Houd ten slotte de stress laag, want stresshormonen verzwakken de darmbarrière langs dezelfde route als hitte. Een warme autorit naar een vakantiebestemming combineert beide belastingen op hetzelfde weefsel.

Herstel na een hete periode

Na een zware, hete dag of een doorgemaakte hittestress-episode is de darm niet meteen weer de oude. Het slijmvlies moet zich vernieuwen en het microbioom moet zich herstellen, en dat laatste kost weken tot maanden in plaats van dagen. Juist deze herstelperiode wordt in de praktijk vaak overgeslagen. Zodra de hond uit de gevarenzone is en er weer goed uitziet, verdwijnt de darm uit beeld.

Dat is een gemiste kans, want in die periode zit de schade die maanden later kan terugkeren, bijvoorbeeld als jeuk, een oorontsteking of een hond die minder goed tegen prikkels kan. Het loont daarom om de darm actief te blijven ondersteunen in de weken na een hittepiek, ook wanneer het dier ogenschijnlijk hersteld is.

Herstellen van de darmen na hittestress kun je doen met dezelfde supplementen die als bij zomerdiarree worden gegeven. L-glutamine, fulvinezuur, prebiotica en probiotica.

Veelgestelde vragen over hitte en de darm

Waarom krijgt mijn hond diarree bij warm weer?

Bij hitte verplaatst het lichaam bloed van de buikorganen naar de huid om warmte af te voeren. De darm krijgt daardoor tijdelijk minder zuurstof, waardoor het slijmvlies minder goed functioneert en de darmwand doorlaatbaarder wordt. Daar komen vochtverlies door hijgen, sneller bedervend voer en drinken uit stilstaand water bovenop. Samen verklaart dit de veelvoorkomende zomerdiarree.

Waarom is een hitteberoerte bij een hond zo gevaarlijk?

Niet alleen de hoge temperatuur richt schade aan. Doordat de darm bij hitte minder wordt doorbloed, raakt het slijmvlies beschadigd en lekken bacteriële gifstoffen, endotoxinen, naar het bloed. Het afweersysteem reageert daarop met een lichaamsbrede ontstekingsreactie die de bloedstolling ontregelt en meerdere organen onder druk zet. Een hitteberoerte is daarmee in belangrijke mate een ontstekingsreactie, en niet enkel oververhitting.

Moet ik mijn hond kip met rijst geven bij zomerdiarree?

Liever niet. Kip met rijst is eenzijdig en arm aan de vezels die het microbioom voeden, terwijl het overschakelen zelf een abrupte voerwissel is die de darm extra belast. Verstandiger is om bij het vertrouwde dieet te blijven en alleen kleine porties natte voeding vaker over de dag te geven. Ondersteun daarnaast de darm gericht met bijvoorbeeld glutamine, fulvinezuur en pre- en probiotica.

Helpen probiotica tegen hittestress bij honden?

Probiotica en prebiotica voorkomen geen hitteberoerte en vervangen nooit koelen, schaduw en rust. Wel ondersteunen ze het microbioom en daarmee de darmbarrière. Een stevige darmbarrière laat onder belasting minder snel los, en de nuttige bacteriën produceren butyraat, de energiebron voor de cellen van de dikke darmwand. Het effect is het grootst wanneer je hier ruim voor de zomer mee begint.

Mag mijn hond minder eten in de zomer?

Ja, een verminderde eetlust bij hitte is normaal, omdat de energiebehoefte daalt wanneer het lichaam geen warmte hoeft te produceren. Compenseer dit niet met extra snacks of grotere porties, want dat belast de darm juist op een moment dat die al minder goed doorbloed is. Kies liever kleinere porties op de koelere momenten van de dag, en geef natvoer in plaats van brok.

Hoe lang duurt het voor de darm herstelt na een hittepiek?

Het darmslijmvlies vernieuwt zich in dagen tot weken, maar het microbioom herstelt zich langzamer, in weken tot maanden. Deze herstelperiode wordt vaak overgeslagen omdat het dier er weer goed uitziet. Het is daarom verstandig de darm actief te blijven ondersteunen in de weken na een zware, hete periode.

Dit artikel is educatief van aard en vervangt geen veterinair consult. Vermoed je hittestress bij je hond of kat, koel dan direct en neem meteen contact op met een dierenarts.