Ziekten op reis: Teken, Leishmania en de kwalen die je hond meeneemt uit het zuiden
In Zuid-Europa komen ziekten voor die je in Nederland niet kent. Het lastige: veel ervan laten zich pas maanden na thuiskomst zien. Wie de risico’s en de incubatietijden kent en op tijd preventie regelt, voorkomt de meeste ellende.
Door Stefan Veenstra DVM, integratief dierenarts bij Natuurlijk Gezonde Dieren in Amsterdam. Bijgewerkt op 18 november 2026.
Het korte antwoord
De belangrijkste reisziekten voor honden in Zuid- en Oost-Europa zijn de tekenziekten babesiose, ehrlichiose en anaplasmose, Leishmania via de zandvlieg en hartworm via de mug [1]. Bij teken verschijnen de eerste klachten meestal na een tot drie weken, bij hartworm en Leishmania pas na maanden. Zorg dat naast rabiës ook de basisvaccinaties op orde zijn, gebruik een bewezen afwerend middel, en laat je hond ongeveer zes maanden na de reis op Leishmania testen [2].
Kernpunten
- In een Duitse studie bij 303 honden die naar risicogebieden reisden, testte 5% positief op Leishmania en 5% op Babesia [3]
- De meeste honden die met Leishmania besmet raken, worden nooit ziek; het afweersysteem bepaalt mee de afloop [4]
- Een tekenmiddel dat alleen doodt, beschermt niet tegen zandvliegen en muggen; daarvoor is een afwerend middel nodig [2]
- Test op Leishmania ongeveer zes maanden na de laatste blootstelling; eerder testen kan vals-negatief zijn [2]
- Meld bij elke vage klacht, ook maanden later, dat je hond in het buitenland is geweest
Deze serie over reizen met je hond
Ga jij deze zomer met je hond op vakantie?
Op reis met je hond: van vertrek tot aankomst
Wagenziekte bij honden
Vakantiediarree bij honden
Ziekten op reis: dit artikel
De reisapotheek voor je hond
Waarom zijn ziekten op reis zo verraderlijk?
Het gevaarlijke aan de meeste zuidelijke reisziekten is niet dat je hond op vakantie acuut ziek wordt. Het is dat hij ogenschijnlijk gezond thuiskomt, terwijl de verwekker al in zijn lichaam zit. Bij Leishmania, hartworm en verschillende tekenziekten kan de incubatietijd maanden tot jaren duren. In de tussentijd is de hond drager zonder dat iemand het weet.
Hier zit een rode draad die de hele integratieve geneeskunde raakt: of een besmette hond ook ziek wordt, hangt sterk af van zijn afweersysteem. In gebieden waar Leishmania veel voorkomt, is een groot deel van de honden besmet, maar ontwikkelt slechts een minderheid de ziekte. Of het die kant op gaat, hangt af van genetische aanleg, leeftijd, andere ziekten, medicatie die de afweer onderdrukt en stress [4]. Dezelfde parasiet, een andere afloop.
Dat betekent nadrukkelijk niet dat een goede weerstand preventie overbodig maakt. Een afwerend middel en goede vaccinaties blijven onmisbaar. Maar het verklaart wel waarom de ene hond na een besmetting nooit klachten krijgt en de andere ernstig ziek wordt.
Welke vaccinaties heeft je hond nodig naast rabiës?
Voor reizen binnen Europa is alleen de rabiësvaccinatie wettelijk verplicht. Maar in veel oostelijke en zuidelijke landen komen hondenziekte (distemper), besmettelijke leverontsteking (hepatitis) en parvo vaker voor dan bij ons, door grotere aantallen zwerfhonden en een lagere vaccinatiegraad. Je hond kan ze oplopen via contact met andere honden of hun uitwerpselen, en het gaat om ernstige, soms dodelijke ziekten.
Zorg daarom dat ook deze kernvaccinaties op orde zijn. Of je hond na eerdere vaccinaties nog beschermd is, kun je laten meten met een titerbepaling. De WSAVA ondersteunt dat als manier om onnodige herhaalvaccinaties te voorkomen [5]. Afhankelijk van je bestemming kan je dierenarts ook leptospirose adviseren. Loop dit ruim voor vertrek langs, want een vaccinatie heeft tijd nodig om bescherming op te bouwen.
Welke tekenziekten komen voor in Zuid-Europa?
In Zuid-Europa dragen teken ziekten over die in Nederland niet of nauwelijks voorkomen. De bruine hondenteek (Rhipicephalus) leeft daar ook in huizen en kennels, en de gevlekte teek (Dermacentor) in de natuur [1]. Eén tekenbeet kan al genoeg zijn.
| Ziekte | Incubatietijd | Eerste klachten |
|---|---|---|
| Babesiose (parasiet in de rode bloedcellen) | Ongeveer 1 tot 3 weken | Koorts, sloomheid, bleke slijmvliezen en donkere of roodbruine urine. Kan acuut en ernstig verlopen. |
| Ehrlichiose (bacterie in de witte bloedcellen) | Acute fase na 1 tot 3 weken; kan daarna maanden tot jaren sluimeren | Minder uithoudingsvermogen, bloedneuzen, oogontsteking, koorts, gewrichts- en spierklachten. |
| Anaplasmose (bacterie, komt ook in Nederland voor) | Ongeveer 1 tot 2 weken | Koorts, sloomheid, minder eetlust, soms kreupelheid door gewrichtsontsteking. Meestal milder. |
Wat deze ziekten verraderlijk maakt, is dat de verwekkers in de lichaamscellen leven. Ehrlichia en Anaplasma zijn intracellulaire bacteriën, en Babesia verstopt zich in de rode bloedcellen. Daardoor kan de verwekker na een eerste infectie blijven sluimeren en later oplaaien als de weerstand daalt. Bij de chronische vormen zie je een hond soms in enkele maanden jaren ouder worden. Bij tijdige herkenning zijn deze ziekten wel vaak goed te behandelen. Meer over chronische klachten na een tekenziekte lees je in waarom blijft mijn hond ziek na een tekenziekte? en de ziekte van Lyme bij de hond.
Ben je met je hond in het zuiden geweest en zie je later vage klachten? Meld altijd aan je dierenarts dat je daar bent geweest, ook als het maanden geleden is. Deze ziekten worden in Nederland niet standaard verwacht.
Wat is Leishmania en hoe raakt een hond besmet?
Leishmania is de bekendste en meest gevreesde mediterrane reisziekte. De parasiet Leishmania infantum wordt overgebracht door de zandvlieg, die voorkomt rond de Middellandse Zee, in Spanje, Portugal, Italië, Zuid-Frankrijk, Griekenland, Kroatië en Malta, en daarnaast in Noord-Afrika en delen van het Midden-Oosten [2].
Na de beet wordt de parasiet opgenomen door macrofagen, afweercellen die indringers juist zouden moeten opruimen. Leishmania leeft binnenin die cellen en verspreidt zich zo door het hele lichaam. Dat verklaart de grote verscheidenheid aan klachten en waarom de ziekte zo hardnekkig is. De incubatietijd is meestal maanden, soms jaren [2].
De klachten zijn wisselend: kale, schilferende plekken rond de ogen en op de oorranden, gewichtsverlies ondanks normale eetlust, sloomheid, kreupelheid, bloedneuzen, te snel groeiende nagels en uiteindelijk nierschade [2]. Leishmania is meestal niet volledig te genezen, maar bij vroege ontdekking vaak goed onder controle te houden. Het is een zoönose, maar overdracht naar mensen loopt via de zandvlieg, niet rechtstreeks van hond op mens. In Nederland, zonder zandvliegen, is het risico voor huisgenoten daarom zeer klein.
Welke wormen kan je hond oplopen die hier niet voorkomen?
Hartworm (Dirofilaria immitis)
De hartworm komt in Nederland niet voor, maar wel in Zuid- en Oost-Europa, en het gebied schuift naar het noorden op. Muggen brengen larven over, die in ongeveer zes tot zeven maanden uitgroeien tot volwassen wormen in de longslagaders en het hart [6]. Pas dan ontstaan klachten zoals hoesten, benauwdheid, sloomheid en gewichtsverlies. Onbehandeld kan hartworm tot hartfalen leiden, en de behandeling van een gevorderde infectie is ingrijpend. De preventie bestaat uit een afwerend middel tegen muggen en een hartwormpreventie die de larven doodt, tijdens en na het verblijf.
Franse hartworm (longworm, Angiostrongylus vasorum)
De Franse hartworm is eigenlijk een longworm: hij leeft in de bloedvaten van de longen. Een hond raakt besmet door een slak binnen te krijgen, vaak ongemerkt bij het snuffelen of grazen. Hij komt inmiddels ook in Nederland voor. Bij een flinke infectie ontstaan hoesten, benauwdheid, minder uithoudingsvermogen en soms bloedstollingsproblemen [7]. Een ontworming die ook op longworm werkt, is de belangrijkste bescherming.
Oogworm en andere wormen
De oogworm (Thelazia callipaeda) wordt door fruitvliegjes overgebracht en nestelt zich in het oog, met oogontsteking als gevolg. Hij rukt op in Europa [8]. Voor sommige bestemmingen gelden daarnaast regels rond de vossenlintworm. Een reis is een goed moment om het ontwormingsschema af te stemmen op je bestemming [9].
Hoe bescherm je je hond tegen teken, zandvliegen en muggen?
- Gebruik een afwerend middel. Niet elk tekenmiddel werkt tegen zandvliegen en muggen, en niet elk middel weert af. Een middel dat teken alleen doodt nadat ze hebben gebeten, beschermt niet tegen Leishmania of hartworm. Permethrine-spot-ons weren zandvliegen drie tot vier weken en moeten minstens twee dagen voor vertrek worden aangebracht; banden met deltamethrine minstens een tot twee weken van tevoren [2]. Let op: permethrine is zeer giftig voor katten.
- Houd je hond binnen tijdens de schemering. De zandvlieg is het actiefst tussen zonsondergang en zonsopgang. Houd je hond dan binnen, weg van stallen, compost en stilstaand water.
- Controleer dagelijks op teken. Verwijder teken zo snel mogelijk met een tekentang, zonder te knijpen. Hoe korter een teek vastzit, hoe kleiner de kans op overdracht.
- Overleg over hartwormpreventie en vaccinatie. In muggengebieden is vaak een hartwormpreventie nodig. Tegen Leishmania bestaan vaccins, alleen voor gezonde, seronegatieve honden vanaf zes maanden [2]. Ze beschermen niet volledig, dus een afwerend middel blijft nodig.
Chemische insecticiden belasten het lichaam en het milieu. Waarom ik daar kritisch op ben, lees je in wat vlooienmiddelen echt doen met je dier en vlooien- en tekenmiddelen (natuurlijkgezondedieren.nl). Natuurlijke afweermiddelen op basis van essentiële oliën kunnen in een gebied met een laag risico een plek hebben, maar tegen zandvliegen en muggen is hun werking niet aangetoond. Hoe hoger het risico op Leishmania of hartworm, hoe belangrijker een bewezen afwerend middel. Maak die afweging samen met je dierenarts.
Wanneer laat je je hond testen na een reis?
Omdat de klachten vaak vaag zijn en laat verschijnen, is afwachten geen goede strategie. De dierenarts bepaalt welke test past bij het vermoeden en het moment:
- Bloedonderzoek om afwijkingen op te sporen, zoals bloedarmoede of te weinig bloedplaatjes, en om antistoffen aan te tonen.
- PCR-onderzoek om het erfelijk materiaal van de verwekker zelf aan te tonen, ook als er nog geen antistoffen meetbaar zijn.
- Ontlastingsonderzoek met de Baermann-methode om longwormlarven aan te tonen.
Het moment luistert nauw. Voor Leishmania adviseert de LeishVet-richtlijn een kwantitatieve antistoffentest ongeveer zes maanden na de laatste blootstelling [2]. Eerder testen kan vals-negatief zijn, omdat niet alle honden dan al antistoffen hebben. Voor hartworm is een test vanaf zes à zeven maanden na terugkeer zinvol [6].
Hoe worden deze ziekten behandeld, en wat doet de integratieve laag?
De behandeling hoort altijd bij de dierenarts. Afhankelijk van de verwekker wordt bijvoorbeeld doxycycline gegeven bij ehrlichiose en anaplasmose, of een specifiek middel tegen de parasiet bij babesiose of Leishmania [1][2]. Hoe eerder de behandeling start, hoe beter de vooruitzichten.
Omdat deze verwekkers zich in de cellen schuilhouden, kunnen ze sluimeren en later oplaaien. Vanuit de integratieve geneeskunde is dat een reden om naast de reguliere behandeling ook de weerstand en de systemen te ondersteunen die deze indringers onder controle moeten houden. Ook de LeishVet-richtlijn noemt middelen die het afweersysteem moduleren, zoals domperidon of nucleotiden met AHCC, als optie bij preventie en behandeling van Leishmania [2]. Meer over het afweersysteem lees je in het immuunsysteem als balanssysteem, en over intracellulaire microben bij het fokbeleid in de fokker als eerste professional (stefanveenstra.nl).
Waarom zijn reisstress, hitte en diarree ook reisrisico’s?
Niet elke kwaal op reis is exotisch. Ander voer, ander water, stress en nieuwe ziektekiemen geven vaak al binnen een tot drie dagen een van slag geraakte darm. Krijgt je hond diarree, blijf dan bij het eigen voer in kleine porties, liefst natvoer, verspreid over de dag. Alles hierover lees je in vakantiediarree.
Langdurige stress houdt het afweersysteem in een geprikkelde stand en verzwakt de darmbarrière. Dat uit zich niet alleen in diarree, maar ook in jeuk, huidproblemen of terugkerende ontstekingen. En zoals hierboven bleek, bepaalt de weerstand mee of een besmetting doorzet. Rust, voorspelbaarheid en vaste routines zijn dus ook preventie.
Wie in de zomer naar het zuiden reist, neemt zijn hond mee naar temperaturen waaraan hij niet gewend is. Honden zweten nauwelijks en raken warmte vooral kwijt door te hijgen. Schaduw, water, rust, geen inspanning in de hitte en nooit alleen in de auto zijn de basis. Lees verder in hittegolf en zomerdiarree.
Hoe kijkt de Chinese diergeneeskunde naar reisziekten?
In de traditionele Chinese diergeneeskunde (TCVM) staat de Wei Qi centraal bij de vraag of een indringer kans krijgt. Een chronische, sluimerende infectie die steeds wisselende klachten geeft, wordt beschreven als een Gu-syndroom [10].
| TCM-patroon | Wat eigenaren zien | Mogelijke westerse verklaring (hypothese) |
|---|---|---|
| Wei Qi-tekort | Vatbaar voor infecties, herstelt traag, snel moe | Een afweersysteem met weinig reserve, bijvoorbeeld door stress of ouderdom |
| Gu-syndroom | Wisselende, vage klachten die komen en gaan, maanden na de reis | Een intracellulaire infectie die sluimert en oplaait |
| Bloed-tekort | Bleke slijmvliezen, moe, weinig uithoudingsvermogen | Bloedarmoede bij babesiose, ehrlichiose of Leishmania |
| Vocht-Hitte | Koorts, gezwollen gewrichten, donkere urine | Een actieve infectie met ontsteking |
Deze koppeling is een klinische interpretatie en geen bewezen verband.
Direct naar de dierenarts
- Koorts, sloomheid en bleke slijmvliezen, of donkere urine in de weken na een reis
- Bloedneuzen of puntbloedinkjes op tandvlees of buik
- Hoesten, benauwdheid of flauwvallen
- Kale, schilferende plekken rond ogen en oren, of vermageren ondanks goed eten
- Oververhitting: zwaar hijgen, wankelen, braken
Een integratief consult is zinvol als:
- je hond na een reis vage, wisselende klachten heeft;
- je hond een tekenziekte of Leishmania heeft gehad en niet goed herstelt;
- je een afweging wilt maken tussen chemische en natuurlijke bescherming, afgestemd op je bestemming;
- je de weerstand van je hond voor en na de reis wilt ondersteunen.
Bescherming van buitenaf, weerstand van binnenuit
Stefan Veenstra DVM kijkt met je mee naar preventie op maat voor je bestemming, en naar ondersteuning bij een doorgemaakte besmetting, altijd naast de behandeling van je eigen dierenarts. Kies een kort consult van 15 minuten of een volledige intake van 60 minuten, in de praktijk of online.
Veelgestelde vragen over ziekten op reis
Welke ziekten kan mijn hond oplopen in Zuid-Europa?
Vooral de tekenziekten babesiose, ehrlichiose en anaplasmose, Leishmania via de zandvlieg en hartworm via de mug [1]. Veel ervan kunnen maanden sluimeren voordat er klachten ontstaan.
Welke vaccinaties heeft mijn hond nodig voor een reis naar Zuid- of Oost-Europa?
Rabiës is verplicht. Daarnaast is het verstandig dat de kernvaccinaties tegen hondenziekte, besmettelijke leverontsteking en parvo op orde zijn; een titerbepaling laat zien of je hond nog beschermd is [5]. Afhankelijk van de bestemming kan ook leptospirose worden geadviseerd.
Hoe lang na een tekenbeet of zandvliegbeet wordt een hond ziek?
Bij babesiose en ehrlichiose meestal na een tot drie weken, bij anaplasmose na een tot twee weken. Bij hartworm pas na ongeveer zes tot zeven maanden, bij Leishmania na maanden tot soms jaren.
Hoe voorkom ik Leishmania en hartworm bij mijn hond?
Met een middel dat zandvliegen en muggen afweert, op tijd voor vertrek aangebracht, je hond binnen houden tijdens de schemering, en voor hartworm een preventie die de larven doodt [2][6]. Een tekenmiddel dat alleen doodt, beschermt hier niet tegen.
Wanneer moet ik mijn hond laten testen op Leishmania?
Ongeveer zes maanden na de laatste blootstelling, met een kwantitatieve antistoffentest [2]. Eerder testen kan vals-negatief zijn.
Is Leishmania besmettelijk voor mensen?
Leishmania kan ook mensen treffen, maar de overdracht loopt via de zandvlieg, niet rechtstreeks van hond op mens. In Nederland, zonder zandvliegen, is het risico voor huisgenoten zeer klein.
Kan mijn hond ziek worden van reisstress?
Ja. Langdurige stress verzwakt de darmbarrière en houdt het afweersysteem geprikkeld, met diarree, jeuk of terugkerende ontstekingen als gevolg. Rust, voorspelbaarheid en vaste routines helpen dit te voorkomen.
Conclusie
De grootste reisrisico’s in Zuid- en Oost-Europa zijn tekenziekten, Leishmania en hartworm. Ze zijn verraderlijk omdat ze vaak pas maanden na thuiskomst klachten geven. Preventie rust op een bewezen afwerend middel, op tijd aangebracht, kernvaccinaties die op orde zijn, dagelijkse tekencontrole en binnenblijven in de schemering. Laat je hond na de reis op het juiste moment testen. De weerstand van je hond bepaalt mee of een besmetting doorzet; die ondersteunen is een aanvulling op preventie, nooit een vervanging.
Lees ook
- Waarom blijft mijn hond ziek na een tekenziekte?
- Ziekte van Lyme bij de hond
- Wat vlooienmiddelen echt doen met je dier
- Het immuunsysteem als balanssysteem
- Vakantiediarree bij honden
- De fokker als eerste professional (stefanveenstra.nl)
- Vlooien- en tekenmiddelen (natuurlijkgezondedieren.nl)
- LeishVet: informatie over Leishmania
Over de auteur
Stefan Veenstra DVM is dierenarts en eigenaar van integratieve dierenartsenpraktijk Natuurlijk Gezonde Dieren in Amsterdam. Hij is gespecialiseerd in chronische en complexe patiënten en combineert reguliere diergeneeskunde met darm-as-geneeskunde, traditionele Chinese diergeneeskunde (TCVM), orthomoleculaire geneeskunde en integratieve voeding.
Incubatietijden zijn richtwaarden en kunnen per hond en verwekker verschillen. Dit artikel is algemene voorlichting en vervangt geen consult bij een dierenarts. Overleg vaccinatie, preventie, onderzoek en behandeling altijd met je eigen dierenarts, afgestemd op je bestemming. De beschreven stoffen en werkingsmechanismen zijn achtergrondinformatie en geen aanbeveling voor een specifiek product.
Literatuur
- European Scientific Counsel Companion Animal Parasites (ESCCAP). Guideline 5: Control of vector-borne diseases in dogs and cats. esccap.org. Geraadpleegd november 2026.
- Solano-Gallego L, Miró G, Koutinas A, et al. LeishVet guidelines for the practical management of canine leishmaniosis. Parasites & Vectors. 2011;4:86. Met de actuele LeishVet-factsheet, leishvet.org, geraadpleegd november 2026.
- Retrospective analysis of vector-borne infections in dogs after travelling to endemic areas (2007-2018). Veterinary Parasitology: X. 2019.
- Baneth G, Koutinas AF, Solano-Gallego L, Bourdeau P, Ferrer L. Canine leishmaniosis, new concepts and insights on an expanding zoonosis: part one. Trends in Parasitology. 2008;24(7):324-330.
- Squires RA, Crawford C, Marcondes M, Whitley N. 2024 guidelines for the vaccination of dogs and cats, compiled by the Vaccination Guidelines Group (VGG) of the World Small Animal Veterinary Association (WSAVA). Journal of Small Animal Practice. 2024;65(5):277-316.
- American Heartworm Society. Current canine guidelines for the prevention, diagnosis, and management of heartworm (Dirofilaria immitis) infection in dogs. heartwormsociety.org. Geraadpleegd november 2026.
- Elsheikha HM, Holmes SA, Wright I, Morgan ER, Lacher DW. Recent advances in the epidemiology, clinical and diagnostic features, and control of canine cardio-pulmonary angiostrongylosis. Veterinary Research. 2014;45:92.
- Otranto D, Dantas-Torres F, Breitschwerdt EB. Managing canine vector-borne diseases of zoonotic concern: part one. Trends in Parasitology. 2009;25(4):157-163.
- European Scientific Counsel Companion Animal Parasites (ESCCAP). Guideline 1: Worm control in dogs and cats. esccap.org. Geraadpleegd november 2026.
- Xie H, Preast V. Traditional Chinese Veterinary Medicine: Fundamental Principles. 2nd ed. Reddick (FL): Chi Institute Press; 2013.